MAPUZEM
Hoş Geldiniz

Örnek Dersler — BESYO ÖABT

Derslerimiz nasıl işleniyor, hocalarımız nasıl anlatıyor — kayıt olmadan önce izle.

Bu sayfadaki dersler, kurs programımızdan alınmış gerçek ders kayıtlarıdır. Tam program yıl boyunca sarmal akışla ilerler — Ders Sistemi sayfasında görebilirsiniz.

Çıkmış SoruBeden Eğitimi ÖABT

2026 Çıkmış Soru Kampı Derleme

Emir Beyazıt · 32:12 ·

Çıkmış Soru Analiz Kampı'ndan (5–17 Ekim 2026) seçilen bu derlemede 7 hoca, 9 dersten bölümlerle ÖSYM'nin hangi yıl neyi sorduğunu gösterir ve her derste çıkmış bir soruyu çözer: deltoidden fazlaya tamlamaya, 1500 m başlangıç noktasından zeybeğe kadar. Bölümleri bağlayan tespit, ÖSYM'nin aynı konuyu, hatta aynı cümleleri yıllar içinde yeniden sormasıdır.

Bu derste geçen kavramlar

  • Protraksiyon — Kürek kemiğinin (skapulanın) hareketi; kolun hareketi olmadığı için deltoid bu hareketi yaptırmaz.
  • Deltoid — Omuz eklemini önden, dış yandan ve arkadan geçen omuz kası; omuz eklemindeki 8 hareketin 7'sini yaptırır.
  • Transvers addüksiyon / transvers abdüksiyon — Kolun yatayda yaklaştırılması (deltoid ön parça) ve yatayda uzaklaştırılması (deltoid arka parça).
  • Fazlaya tamlama — Yeterli dinlenmeyle yorgunluğun giderilip enerji kaynaklarının normal denge eğrisinin üzerine yenilenmesi; bir sonraki antrenmanın yapılması gereken evre.
  • Anlık geri bildirim — Hareket biter bitmez verilen geri bildirim; öğrencinin hareketin etkisini hissetmesine izin vermediği için dışsal geri bildirime bağımlılığı artırır.
  • Özet, ortalama, istek üzerine ve aşamalı azaltılan geri bildirim — Dışsal geri bildirime bağımlılığı azaltmak için kullanılan geri bildirim türleri.
  • Gençlik Marşı — Selim Sırrı Tarcan'ın İsveç'ten getirdiği, Osmanlı genç dernekleri için yürüyüş formuna soktuğu ve Cumhuriyet'te milli marş niteliği kazanan halk türküsü ("Dağ başını duman almış").
  • Artistik cimnastik erkek aletlerinin olimpik sırası — Yer, kulplu beygir, halka, atlama masası, paralel, barfiks ("Yersen kul hakkı, atlarsın paralel barı").
  • 1500 m başlangıç noktası — 400 metrelik pistte üç tam tur ve 300 metre; start, ortak bitiş çizgisinin 100 metre ilerisindedir.
  • 5:0+1 kombine savunma — Rakipte iyi bir oyun kurucu varsa beş oyuncunun savunma yaptığı, bir oyuncunun oyun kurucuyu karşıladığı, alan ve adam adama savunmanın birlikte uygulandığı sistem.
  • Epilepsi nöbetinde ilk yardım — Güvenliğin sağlanması, zarar verebilecek eşyaların uzaklaştırılması ve kişinin yan çevrilmesi; ağza bir şey sokulmaz, kolonya, soğan ya da alkol koklatılmaz.
  • Zeybek hareket özellikleri — Bekleme bölümünde kolların ağır tempoyla indirilmesi, üçlemeyle oyuna başlanabilmesi, kolların çapraz sallanıp bırakılması; yiğit kişinin oynadığı ağır başlı oyun.
Ders metni (düzenlenmiş transkript)

Giriş — Emir Beyazıt

Çıkmış soru kampının amacı bir adaptasyon ve ön bilgi sağlamaktı: konuyu öğrenmek değil, ÖSYM'yi tanımak. Anatomi, fizyoloji, fiziksel uygunluk, antrenman bilgisi ve beslenme çıkmış sorularını izleyen biri, beslenme dersine geldiğinde konuyu dinlemeden de beslenme sorularının çoğunu yapabilecek seviyeye gelir. Artık sınavın nerelerden ve nasıl soru sorduğunu bildiğiniz için hem soru çözerken hem konu çalışırken daha bilinçlisiniz. Bu çok çalışma değil, verimli çalışma sınavıdır.

Anatomi — Emir Beyazıt

Gövdeden, yani aksiyel iskeletten birbirine çok benzeyen sorular geldi. 2020'de hangi kasın gövdeye fleksiyon yaptırmadığı, yani gövdeyi öne bükmediği soruldu. 2023'te tersi soruldu: gövdenin geriye doğru hareketini gösteren bir görselde hangisinin yer almadığı. 2026'da ise 2020 sorusunun görselli hâli geldi: gövde öne bükülürken hangisi yer almaz? ÖSYM üç kez aynı konudan aynı soruyu sordu; bu yüzden en iyi soru çıkmış sorudur.

Üst ekstremitede de benzer bağlantılar var: önce hangi kasın kolda iç rotasyon yaptırdığı, sonra hangisinin yaptırmadığı soruldu. Soru kalıplarından biri budur: bir eklem, bir hareket ve o hareketi yaptıran ya da yaptırmayan kaslar. Bir diğer kalıp, çok görevi olan büyük kaslardır: göğüste pektoralis major, omuzda deltoid, uyluk ve kalçadaki büyük kaslar.

2020'de omuz kası deltoidin hangi hareketi yaptırmadığı soruldu. Cevap kürek kemiğinin bir hareketiydi ve kürek kemiğinin bu hareketi 2026'da ayrı bir soru oldu. Yani ÖSYM'nin seçeneklerini de çok iyi bilmek gerekir.

Deltoid omuz eklemini önden, dış yandan ve arkadan geçer. Elinizi kasın üzerine koyup hareketleri yaptığınızda hangi parçanın kasıldığını hissedersiniz:

  • Ön parça: kolu öne yukarı kaldırma (fleksiyon), kolu yatayda yaklaştırma (transvers addüksiyon) ve iç rotasyon.
  • Arka parça: ekstansiyon, kolu yatayda uzaklaştırma (transvers abdüksiyon) ve dış rotasyon.
  • Bütün parçalar: kolu dış yana kaldırma (abdüksiyon).

Omuz ekleminde gerçekleşen 8 hareket vardır; deltoid bunların 7'sini yaptırır. Kalan hareketi normal şartlarda yaptırmaz, yalnız istisnai durumlarda destekçidir. Deltoidin hareket yaptırdığı yer koldur. Protraksiyon ise kolun değil, skapulanın (kürek kemiğinin) hareketidir; deltoid skapulaya hareket yaptırmaz. Sorunun cevabı bu yüzden protraksiyondur.

Egzersiz Fizyolojisi — Emir Beyazıt

Çıkan her şey tekrar çıkıyor. Bu yüzden hangi değişkenin kaç soruda, hangi yönde sorulduğuna bakılır.

Kalp atım hızı çıkmış sorularda 6 kez yer aldı:

  • Kronik uyumlarla submaksimal egzersizde artar diye iki kez soruldu: yanlış, azalır.
  • Dinlenik kalp atım hızı düşer: doğru.
  • Çocuklarda daha yüksektir: doğru.
  • Hamilelerde daha yüksektir: doğru.
  • Dehidrasyonla artar: doğru.

Kan basıncı da toplamda 6 kez soruldu:

  • Akut durumda diyastolik kan basıncı artar: yanlış, azalır; artan sistolik kan basıncıdır.
  • Hipertansiyon riski azalır: doğru.
  • Ortalama kan basıncı antrenmana ara verildiğinde artar: doğru.
  • Yaşlıların dinlenik kan basıncı yükselir, tansiyon hastalığı riski artar: doğru.
  • Çocuklarda kan basıncı daha düşüktür: doğru.
  • Hamilelerde sistolik basınç artar: yanlış, azalır.

Çözülen soru, antrenmana bağlı yorgunlukla işlevsel kapasitenin düştüğü ve denge eğrisinin ani düşüşe geçtiği bir süreci anlatıyor. Organizmaya yeterli dinlenme süresi verildiğinde yorgunluk yalnız giderilmekle kalmaz; vücudun enerji kaynakları bir sonraki yüklenmeye temel oluşturacak ve normal denge eğrisinin üzerine çıkacak biçimde yenilenir. Soru bu durumun antrenman bilimindeki adını soruyor; cevap fazlaya tamlamadır.

Fazlaya tamlamayı bir şeker örneğiyle düşünelim. Cebimde 100 şeker var. Marketten eve koşarken 30'unu düşürüyorum, 70 kalıyor. Annem cebime 30 şeker koyuyor, yeniden 100 oluyor. Sonra "Yine koşar, yine düşürür" diyerek 30 şeker daha koyuyor: 130. Ama ben oturmaya devam edince son verdiği şekerleri geri alıyor ve cebimdeki şeker sayısı yeniden 100 oluyor.

Bu sorudan çıkan bir sonraki soru adayı şudur: Bir sonraki antrenman ne zaman yapılmalıdır? Cevap: fazlaya tamlama evresinde.

Beceri Öğrenimi — İbrahim Ögür

Dördüncü ünite olan alıştırma türleri her yıl soru gelen bir ünite değil, ama yapılan 8 ÖABT'nin 5'inde soruldu: 2019'da sorulmadı, 2020 ve 2021'de soruldu, 2022'de sorulmadı, 2023, 2024 ve 2025'te soruldu, 2026'da sorulmadı. Hocanın tahmini, 2027'de bu kısımdan yeniden soru gelmesi.

2021'de geri bildirimle ilgili şu soruldu: Bir beden eğitimi öğretmeni, öğrencilerin dışsal geri bildirime bağımlılığını azaltmak için hangisini kullanmamalıdır? "Kullanmamalıdır" dendiği için aranan, bağımlılığı artıran geri bildirimdir. Seçenekler tek tek ele alınır:

  • Özet geri bildirim: Geri bildirim hemen verilmez; belli deneme sayısından sonra toplanıp özet olarak verilir.
  • Ortalama geri bildirim: Belli bir deneme sayısına ulaşıldıktan sonra, örneğin 10 denemenin ardından, performansın yaklaşık ortalaması yansıtılır.
  • İstek üzerine geri bildirim: Her denemede bir şey söylenmez, öğrenci isteyince verilir.
  • Aşamalı azaltılan geri bildirim: Önce sık verilir, sonra sayısı giderek düşürülür.

Bunların hepsi dışsal geri bildirim bağımlılığını azaltmak için kullanılır. Anlık geri bildirim ise hareket biter bitmez verilir; öğrencinin durup hareketin vücutta bıraktığı etkiyi hissetmesine izin vermediği için bağımlılığı çok artırır. Doğru cevap anlık geri bildirimdir.

Aynı ilke soru çözerken de geçerlidir: Çözdüğü her sorudan sonra hemen cevap anahtarına bakan kişi kendine anlık geri bildirim veriyor demektir. Bağımlı kalmamak için hemen cevap anahtarına bakılmaz, gecikmeli geri bildirim tercih edilir.

Sporun Temelleri — İbrahim Ögür

Dersin en önemli ve sürprize en açık ünitesi 6. ünite, olimpiyat oyunlarının tarihsel gelişimidir. Bu üniteden 2019, 2020 ve 2021'de birer soru geldi. Sonraki yıllarda sayı arttı: 2022'de 3, 2023'te 2, 2024'te 4 artı atletizm içinde 1 olmak üzere 5, 2025'te 3, 2026'da 4 soru. 2026'daki 4 sorunun ikisi antik olimpiyat oyunlarından, ikisi modern olimpiyat oyunlarındandı: biri kurucunun sözü, diğeri Bob Beamon'ın 20 küsur yıl kırılamayan 8,90 m'lik uzun atlama rekoru. Hocanın tahmini, 2027'de bu üniteden ortalama 3 soru gelmesi.

2023'te şu soruldu: Selim Sırrı Tarcan'ın yurda dönüşünde İsveç cimnastiğinin yanında getirdiği, Osmanlı genç dernekleri için yürüyüş formuna soktuğu ve Cumhuriyet'te milli marş niteliği kazanan halk türküsü hangisidir? Cevap: Gençlik Marşı ("Dağ başını duman almış"). Bu konu sınavdan birkaç gün önce derste anlatılmış, marş da derste birlikte dinlenmişti.

Sınavdan sonra arayan bir öğretmen adayı, konuyu derste duyduğu için soruyu görür görmez yaptığını söyledi; ama işaretlediği seçenek Jandarma Marşıydı.

Cimnastik — Sefa Şanal

Cimnastikten her yıl gelen soru sayısı belli; bazı yıllarda zor, bazı yıllarda kolay sorular soruldu. 2019'dan itibaren cimnastikten 3 soru geliyordu; son iki yılda 2'şer soru geldi. Konular da aynı şekilde tekrar ediyor.

ÖSYM alet sıralamasıyla ilgili bir soru kalıbı getirdi: Verilen artistik cimnastik erkek aletlerinin olimpik sıralaması hangisidir? Soru kökünde belirli bir aletten başlandığı söylenmediği için bilinen sıra uygulanır; "barfiks aletinden başlayarak" deseydi farklı bir sıralama yapmak gerekirdi.

Artistik cimnastikte 6 erkek aleti vardır ve olimpik sıraları şöyledir:

  1. Yer
  2. Kulplu beygir
  3. Halka
  4. Atlama masası
  5. Paralel
  6. Barfiks

Bazı hocaların kodlaması: "Yersen kul hakkı, atlarsın paralel barı." Baş harf yöntemiyle ya da hikâyeleştirerek; hangi yöntem aklınızda kalıyorsa onu kullanın. Dikkat: Dördüncü sıradaki "A" asimetrik paralel değildir. Asimetrik paralel kız paralelidir, yalnız kadınlar kullanır; erkeklerde bu sırada atlama masası vardır.

Çözümde eleme yöntemi işe yarar: Yerin ilk sırada olduğunu bilmek, yer aletini ilk sıraya koymayan seçenekleri eler; yer aletinden sonra kulplu beygirin geldiğini bilmek doğru seçeneği hemen ortaya çıkarır.

Atletizm — Oğuzhan Aygün

Soru, 1500 metrenin başlangıç noktasını soruyor. Hesap için pist çizilir: Atletizm pistinde bir tam tur 400 metredir. Bütün yarışların ortak bitiş noktası sağ alt köşededir; şeref tribünü de buradadır. Koşu yönü saat yönünün tersinedir. Pistin köşelerine A, B, C, D işaretleri konursa her iki köşe arası 100 metredir; A ortak bitiş noktasıdır.

1500 metre için bitiş çizgisinden ileriye doğru üç tam tur sayılır: 400, 800, 1200 metre. Geriye 300 metre kalır. Bu 300 metre, bitiş noktasından geriye doğru sayılır: D'ye gelince 1300, C'ye gelince 1400, B'ye gelince 1500 metre olur. Yani 1500 metrenin başlangıç noktası B'dir; bu da bitiş çizgisinin 100 metre ilerisidir.

Hentbol — Metin Usluoğlu

Savunma sistemleri sorularında (3:2:1, 5:1, 6:0, 5:0+1 gibi) sorunun içindeki sihirli kelimelere bakılır:

  • Soruda oyun kurucu geçiyorsa: 5:0+1.
  • İyi bir pivot geçiyorsa: 5:1.
  • Defans arkasına ve arasına etkili pas atan oyuncular varsa: 3:2:1.

Çözülen soruda bir takım savunma yaparken diğer takım 6 kişiyle hücum ediyor ve hücum eden takımda iyi bir oyun kurucu var. Bu durumda savunan takımdan bir oyuncu rakibin oyun kurucusunun yanına gider: beş oyuncu savunma yaparken bir oyuncu oyun kurucuyu karşılar. Buna 5:0+1 kombine savunma sistemi denir; hem alan hem adam adama savunma yapılmış olur.

İlk Yardım — Hüseyin Küçüksubaşı

ÖABT'nin alan bölümü bir dönem 75 soruluktu; iki yıldır 50 soruya düşürüldü. Buna rağmen ilk yardımdan gelen soru sayısı değişmedi: yine 3 soru geldi. Sorulan sorular, bundan sonra sorulacakların da teminatıdır; ÖSYM'nin soru dili ve seçeneklerde ne kullandığı bu yüzden çok önemlidir.

2020'de acil durumlarda ilk yardım başlığında epilepsi soruldu. Epilepsi (sara) nöbetinde kişi kasılma nöbeti geçirir; yumruklar ve çene kilitlenir. Doğru uygulama:

  • Önce güvenlik sağlanır: Kişinin çarpabileceği ya da üzerine düşebilecek eşyalar uzaklaştırılır.
  • Kişi yan çevrilir.
  • Nöbet kendiliğinden geçer; bunların dışında bir şey yapılmaz.

Yanlış bilinen uygulamalar: Yumruklar ya da ağız zorla açılmaya çalışılmaz; ağza kaşık, parmak ya da cüzdan sokulmaz (dişler kırılabilir, parmak ısırılabilir). Kolonya, soğan, sarımsak ya da alkol koklatılmaz. Soğan koklatınca nöbet geçiyor gibi görünür; ama nöbet kendiliğinden değil dış bir etkenle geçtiği için iki nöbet arasındaki süre kısalır, vücut zamanla soğan koklamadan nöbeti atlatamaz hâle gelir ve doz artar.

Sorunun doğru cevabı, hastanın kendini yaralamaması için zarar verebilecek maddelerin ortamdan uzaklaştırılmasıdır. Diğer seçenekler sebep-sonuç ilişkisiyle kurulmuş yanlış uygulamalardır: rahat nefes alsın diye kapanan ağzı açmaya çalışmak, dilini ısırmasın diye dişlerinin arasına tahta koymak, bir yere çarpmasın diye kollarını ve bacaklarını tutarak kasılmaları engellemek, kolonya ya da alkol koklatmak.

Ritim ve Dans — Ceren Düzgün

Bu soruda bir beden eğitimi öğretmeni, farklı yörelerin halk oyunları bilgisini yapılandırılmış gridle ölçüyor; zeybek yöresi oyunlarının hareket özelliklerini gösteren kutucukların hepsini işaretleyen öğrenci tam puan alıyor. Kutucuklara tek tek bakılır:

  • 1 — Alınır: Omuz çevresindeki kollar, oyunun bekleme bölümünde ağır bir tempoyla aşağı indirilir.
  • 2 — Alınmaz: Türk halk oyunları içinde temposu en yüksek oyun olmak. Bu cümle daha önce horon için geçmişti.
  • 3 — Alınmaz: Ellerde ritim aracı olarak tahta ya da şimşir kaşık bulunması. Zeybekte kaşık vurgusu yoktur.
  • 4 — Alınır: Üçleme: Düz yürüyüş, çökme, dönme ve ayak adımlarından biriyle oyuna başlanabilmesi. Bu cümle daha önce bir soruda da aynen gelmişti.
  • 5 — Alınmaz: Erkek oyunlarının düz çizgi hâlinde, ileri geri adımlarla mesafe alınarak oynanması. Efeler için böyle bir özellik yoktur.
  • 6 — Alınmaz: Çökme hareketlerinin oyuncular tarafından aynı anda ve sert yapılması. Bu, bar oyununun cümlesidir; bar oyununda ayak hareketleri sert ve vurguludur.
  • 7 — Alınmaz: Oyuncuların karşılıklı durup belden aşağısını kıvrakça titretmesi. Zeybek, yiğit kişinin oynadığı ağır başlı bir oyundur.
  • 8 — Alınır: Bazı adımlamaların sonunda kollar ani bir hareketle, bir kol önde diğeri arkada olacak şekilde çapraz sallanıp serbest bırakılır.

Doğru cevap 1, 4 ve 8. Ritim ve dans, sınavlarda bir yapboz gibi verilen bir derstir: önceki soruların cümleleri yeni sorularda seçenek olarak yeniden karşınıza çıkar.

Kapanış — Emir Beyazıt

Yanlış yapacaksın ki doğruyu öğreneceksin. Yanlış yapmak üzülünecek bir şey değildir; yanlışına üzülen kişi sınav açısından gelişemez. Neden yanlış yaptığını öğrenip yanlışını düzelterek ilerlemek ve kendine hiçbir zaman üst sınır koymamak gerekir; üst sınır insanı bir yerde tutar. Her zaman şunu diyeceksin: Bugün dünden artı bir öndeysem kârdayım. Yarın nasıl artı bir ilerleyebilirim? Çıkmış soru kampı burada tamamlandı.

Bu dersin tamamı 2027 BESYO ÖABT DERS PAKETLERİ paketinde →
DersEgzersiz Fizyolojisi

Motor Ünite ve Kas Lif Tipleri

Emir Beyazıt · 9:08 ·

Önce motor ünite kavramını (bir sinir hücresinin uyardığı kas lifleri, ya hep ya hiç kanunu, merdiven etkisi, homojenlik), sonra iskelet kası lif tiplerini (tip 1 yavaş-kırmızı, tip 2A, tip 2B hızlı-beyaz) özelliklerine göre karşılaştırır.

Bu derste geçen kavramlar

  • Motor ünite — Bir sinir hücresi (motor nöron) ve onun uyardığı bütün kas lifleri.
  • İnce motor ünite — Bir nöronun az sayıda (5-6) lifi uyardığı, teknik hareketleri yapan ünite (göz çevresi, parmak kasları).
  • Kaba motor ünite — Bir nöronun çok sayıda (1000'e kadar) lifi uyardığı, kuvvet gerektiren işleri yapan ünite.
  • Ya hep ya hiç kanunu — Tek bir hücrenin eşik altı uyarıya cevap vermemesi, eşik ve üstündeki her uyarıya aynı tam cevabı vermesi.
  • Merdiven etkisi — Birden fazla hücre bir aradayken uyarı şiddeti arttıkça tepki şiddetinin de artması.
  • Ventral kök / dorsal kök — Omurilikte motor nöronların çıktığı ön kök ile duysal nöronların girdiği arka kök.
  • Tip I lif — Yavaş kasılan, kırmızı, oksidatif (aerobik) lif.
  • Tip IIa lif — Aerobik ve anaerobik özellikleri bir arada taşıyan ara lif.
  • Tip IIb (IIx) lif — Hızlı kasılan, beyaz, glikolitik (anaerobik) lif.
  • Henneman'ın boyut ilkesi — Şiddet arttıkça motor ünitelerin küçükten büyüğe (Tip I → IIa → IIb) sırayla işe alınması.
Ders metni (düzenlenmiş transkript)

Motor ünite nedir?

Motor ünite, bir sinir hücresi ve uyardığı bütün kas lifleridir. Bu tanımdan iki sonuç çıkar:

  • Bir sinir hücresi birden fazla kas lifini uyarabilir.
  • Bir kas lifi aynı anda birden fazla sinir hücresi tarafından uyarılamaz.

Benzetme: Bir öğretmen aynı anda 500 kişilik bir sınıfa ders anlatabilir; ama o sınıfa aynı anda beş öğretmen ders anlatamaz. Öğretmen sinir hücresi, sınıf kas lifleri, ikisi birlikte motor ünitedir.

Motor üniteler kendi içinde kaba ve ince olarak ya da hızlı ve yavaş olarak ayrılabilir.

Omurilikten çıkış ve ince-kaba ayrımı

Motor nöronlar omuriliğin ventral (ön) kökünden çıkar; duysal nöronlar dorsal (arka) kökünden giriş yapar.

Bir sinir hücresinin aksonu terminal dallara ayrılarak yalnızca 5-6 kas lifini uyarıyorsa bu bir ince motor ünitedir. İnce motor üniteler göz çevresinde ve parmak kaslarında bulunur; teknik hareketleri yapar. Bir sinir hücresi 1000 kas lifini uyarabiliyorsa bu bir kaba motor ünitedir; teknik işleri değil, kuvvet gerektiren işleri yapar.

Ya hep ya hiç ve merdiven etkisi

Sinir sistemi tek bir hücreyi (iskelet kası hücresi ya da sinir hücresi) uyardığında ya hep ya hiç kanunu geçerlidir: Hücre, uyarı eşiğinin altındaki uyarılara cevap vermez ("ya hiç"); eşikteki uyarıya tüm gücüyle cevap verdiği için eşiğin üstündeki bütün uyarılara da aynı cevabı verir ("ya hep"). Bu kanun tek bir hücre için geçerlidir.

Birden fazla hücre bir araya geldiğinde merdiven etkisi geçerlidir: Eşik altı uyarılara yine cevap verilmez; ancak eşiğin üstünde uyarı şiddeti arttıkça tepki şiddeti de artar.

Motor ünite homojendir, kas heterojendir

Bir kasta birden fazla motor ünite bulunabilir. Bununla ilgili iki soru potansiyeli vardır; biri sorulmuştur, biri kalmıştır.

Bir sinir hücresi tarafından uyarılan bütün kas lifleri aynı anda kasılır, aynı anda gevşer. Aynı anda kasılıp gevşiyorlarsa bir motor ünite içindeki bütün kas lifleri birbirinin aynısıdır, yani homojendir. Buna karşılık bir kasın tamamında tek tip motor ünite yoktur; bir kasta birbirinden farklı motor üniteler bulunabilir. Özet: motor ünite homojendir, kas farklı motor üniteler içerir.

İskelet kası lif tipleri

Üç lif tipi vardır:

  • Tip I — yavaş kasılan, kırmızı lifler (slow oxidative).
  • Tip IIa — aerobik ve anaerobik özellikleri bir arada taşıyan ara lifler. Her soruda Tip IIa ortaya yazılır.
  • Tip IIb (ya da IIx) — hızlı kasılan, beyaz lifler (fast glycolytic).

Kural basittir: Dayanıklılıkla ilgili bir özellik en yüksek Tip I'de, en düşük Tip IIb'dedir. Hızla ilgili bir özellik en yüksek Tip IIb'de, en düşük Tip I'dedir.

Dayanıklılıkla ilgili özellikler (Tip I'de en yüksek): miyoglobin, mitokondri, yorgunluğa direnç, yağ kullanma yeteneği, aerobik enzimler, kılcal damar (kapiller) sayısı. Tip I lifler yavaş kasılır; enerjiyi daha yavaş, aerobik yolla üretir. Postürü dik tutan kaslar çoğunlukla Tip I'dir. Uyarı eşikleri düşüktür, kolay uyarılır.

Hızla ilgili özellikler (Tip IIb'de en yüksek): lif çapı, motor nöron hacmi, sinirsel ileti hızı, miyozin ATPaz (ATP parçalama enzimi), sarkoplazmik retikulum (kalsiyum deposu), aktin-miyozin ve çapraz köprü sayısı, kasılma hızı, kasılma kuvveti, glikojen deposu, anaerobik enzimler. Tip IIb lifler hızlı enerji üretir; mitokondri, miyoglobin ve yorgunluğa direnç açısından diğerlerinden geridedir. En hızlı ve en kuvvetli kasılan liflerdir.

Henneman'ın boyut ilkesi

Yürüyüş, koşu ve sprint sırasıyla yapıldığında yürüyüşte Tip I, koşuda Tip IIa, sprintte Tip IIb lifler devreye girer. Bu, Henneman'ın boyut ilkesidir: Şiddeti giderek artan bir işte motor ünitelerin işe alım sırası Tip I → Tip IIa → Tip IIb şeklindedir. Bu ilke geçen yıl sınavda sorulmuştur; sınav aynı soruyu yeniden sorabilir.

Bu dersin tamamı 2027 BESYO ÖABT DERS PAKETLERİ paketinde →
DersBeceri Öğrenimi

Beceri Öğrenimi: Alıştırma Türleri

İbrahim Ögür · 11:50 ·

Motor beceri öğreniminde alıştırma türlerini anlatır: tek beceri için sabit/değişken alıştırma, birden çok beceri için blok/seri/rastgele alıştırma, yüklenme-dinlenme dengesine göre yoğun/yaygın alıştırma ve parça-bütün alıştırma ilkeleri, örneklerle.

Bu derste geçen kavramlar

  • Varyasyon — Bir becerinin uygulanışında değişen mesafe, metre veya yön gibi koşullar.
  • Sabit alıştırma — Tek bir becerinin sürekli aynı varyasyonla (aynı yön, aynı mesafe) tekrar edilmesi.
  • Değişken alıştırma — Tek bir becerinin farklı varyasyonlarla (farklı yön, farklı mesafe) tekrar edilmesi.
  • Bloklu alıştırma — Birden çok beceride aynı becerinin ardı ardına tamamlanıp sonra diğerine geçilmesi.
  • Seri alıştırma — Becerilerin setler hâlinde sırayla tekrarlanması.
  • Rastgele alıştırma — Becerilerin karışık düzende, aynı becerinin ardı ardına gelmeyeceği şekilde tekrarlanması.
  • Yoğun / yaygın (dağıtılmış) alıştırma — Alıştırma-dinlenme dengesine göre yapılan ayrım.
  • Parçalı / bütün / aşamalı parça — Becerinin parçalara bölünerek mi, bütün olarak mı, yoksa parçaların aşamalı eklenmesiyle mi öğretileceğine ilişkin ilkeler.
  • Kapalı beceri / açık beceri — Çevresi sabit beceriler ile çevresi değişken beceriler; sabit alıştırma genellikle kapalıya, değişken alıştırma genellikle açığa uygundur.
Ders metni (düzenlenmiş transkript)

Dört temel başlık

Alıştırma türlerinde bilinmesi gereken dört temel başlık vardır: 1. Tek bir beceri alıştırılırken varyasyon nasıl kullanılır? → Sabit ya da değişken alıştırma. 2. Birden çok beceri tekrarlanırken düzen nasıl kurulur? → Bloklu, seri ya da rastgele alıştırma. 3. Alıştırma-dinlenme dengesi nasıldır? → Yoğun ya da yaygın (diğer adıyla dağıtılmış) alıştırma. 4. Parça-bütün alıştırma ilkeleri nasıl uygulanır? → Parçalı, bütün ya da aşamalı parça çalışma. Bu başlığın altında geriye zincirleme, tekrarlı parça gibi daha ayrıntılı yöntemler de vardır; sınav için üç ana başlığı bilmek yeterlidir, aşamalı parça sorulabilir.

Bir soruda önce becerinin tek mi, çok mu olduğuna bakılır: tek beceri görüldüğünde blok-seri-rastgele seçenekleri elenir; birden çok beceri görüldüğünde sabit-değişken seçenekleri elenir.

Tek beceri: sabit ve değişken alıştırma

Varyasyon, becerinin uygulandığı metre, mesafe ve yön gibi koşullardır: Hep aynı yöne mi, farklı yönlere mi? Hep aynı mesafeye mi, farklı mesafelere mi?

Tek bir beceri — pas, şut, cirit atma, disk atma, gülle atma, sıçrama gibi — çalıştırılırken iki yol vardır:

  • Sabit alıştırma: Aynı varyasyonun tekrar edilmesi. Örneğin pas becerisinin sürekli 10 metreden ya da sürekli sağa doğru attırılması.
  • Değişken alıştırma: Farklı varyasyonların uygulanması. Örneğin pasın sağa, sola, öne, geriye; 10, 20, 30 metreden attırılması ya da ciritin 10, 20, 30 metreden atılması.

Bir örnek: Duvarın karşısında durup topu aynı yöne, aynı hızda, aynı mesafeden duvara paslamak sabit alıştırmadır. Her pasta geriye doğru gidilirse aradaki mesafe değiştiği için alıştırma değişken olur.

Sabit alıştırma genellikle kapalı becerilerde tercih edilir; amaç becerinin giderek inceltilmesidir (Gentile'ye göre kapalı becerilerde "sabitleme" yapılır). Değişken alıştırma ise genellikle açık becerilerde tercih edilir.

Öğrenci düzeyine göre: harekete yeni başlayan, tecrübesiz bireylerde sabit alıştırma; ilerleyen dönemde değişken alıştırma tercih edilir.

Birden çok beceri: bloklu, seri ve rastgele alıştırma

Bu üç tür, birden çok becerinin tekrarlanmasında kullanılır: pas ve şut, backhand ve forehand, servis ve smaç gibi. Beceriler ya ardı ardına tekrarlanır, ya setlere bölünür, ya da karışık tekrarlanır.

  • Bloklu alıştırma: Aynı beceri ardı ardına tekrarlanır, sonra diğer beceriye geçilir. İlk beceriye odaklanılır; ilk beceride ustalaşmadan diğerine geçilmez.
  • Seri alıştırma: Beceriler setler hâlinde tekrarlanır.
  • Rastgele alıştırma: Beceriler karışık tekrarlanır; aynı becerinin ardı ardına gelmemesi istenir.

Örnek — 20 pas ve 20 şut yaptırılacak:

  • 20 pas ardı ardına atılır, sonra 20 şut atılır ve bitirilir; şuta geçildikten sonra pasa dönülmez → blok.
  • 5 pas, 5 şut, 5 pas, 5 şut… şeklinde, her biri bir set olacak biçimde gidilir → seri.
  • Pas, şut, şut, şut, pas, pas, şut, pas, şut… gibi karışık gidilir; toplamda yine 20 pas ve 20 şut olur → rastgele.

Türlerin özellikleri: performans mı, kalıcılık mı?

ÖSYM bu özelliklerden bugüne kadar soru sormamıştır; ancak bilinmesi gerekir.

Bloklu alıştırma, dersin başında ve deneyimsiz bireylerde öncelikle önerilir. Beceri ardı ardına onlarca kez tekrarlandığı için performans dipten hızla yükselir: ani performans artışı sağlar ve becerinin kolay öğrenilmesine vesile olur. Ancak kalıcılık azdır; diğer beceriye geçildiğinde önceki unutulabilir.

Rastgele alıştırma, performansı çok yavaş artırmasına rağmen kalıcı öğrenme sağlar. Kalıcılık, öğrenme ve hatırlanma en fazla rastgele alıştırmadadır.

Seri alıştırma, bloklu alıştırmanın tekdüzeliğine ve rastgele alıştırmanın karmaşıklığına alternatif olarak ortaya atılmıştır. Beceriler setler hâlinde tekrarlanır; ne blok kadar ani performans artışı ne de rastgele kadar kalıcı öğrenme sağlar — ikisinin ortasıdır.

Anahtar ipuçları: Soruda "deneyimsiz birey", "ani performans artışı", "kolay öğrenme" geçiyorsa blok; "kalıcı öğrenme", "yüksek hatırlanma" geçiyorsa rastgele düşünülür.

Bu dersin tamamı 2027 BESYO ÖABT DERS PAKETLERİ paketinde →
DersBeden Eğitimi ve Sporun Temelleri

Beden Eğitimi ve Sporun Temelleri: Orta Çağ'dan Aydınlanma'ya

İbrahim Ögür · 17:50 ·

Orta Çağ'dan Aydınlanma Çağı'na geçişte beden eğitimi tarihini; Vittorino da Feltre, John Locke, Jean-Jacques Rousseau, Johann Bernhard Basedow, Dessau Philanthropinum okulu, Salzmann ve GutsMuths gibi isim ve eserleri anlatır.

Bu derste geçen kavramlar

  • Skolastik düşünce — Orta Çağ'da dinî otoritenin söylediğinin mutlak doğru kabul edildiği, sorgulamanın yasak olduğu düşünce biçimi.
  • Hümanizm — Orta Çağ'ın sonunda İtalya'da ortaya çıkan, insanı merkeze alan ve Rönesans'ı başlatan akım.
  • Philanthropinum — "İyiliksever, yardımsever" anlamına gelen ve Basedow'un Dessau'da kurduğu okul tipine verilen ad.
  • İlk filantrop — Philanthropinum fikrinin babası olan Basedow'a bu okulun kazandırdığı unvan.
  • Eğitim Üzerine Düşünceler — John Locke'un, Rousseau'nun Emile'ine kaynaklık eden eseri.
  • Emile — Rousseau'nun ideal eğitim anlayışını yansıttığı, Locke'un eserinden beslenen kitabı.
  • Gençlik İçin Cimnastik (Gymnastik für die Jugend) — GutsMuths'un cimnastikte çığır açan ve beden eğitimini yasal zemine oturtan eseri.
  • Didactica Magna — Comenius'un "Büyük Eğitim ve Öğretim Metodu" olarak bilinen eseri.
  • De Arte Gymnastica — Mercurialis'in "Cimnastik Sanatı" adlı eseri.
  • Agonisticon — Petrus Faber'in yarışmacılıkla ilgili eseri.
Ders metni (düzenlenmiş transkript)

Orta Çağ: karanlık çağ ve skolastik düşünce

Orta Çağ, "karanlık çağ" olarak nitelendirilir. Bu dönemde baskıcı skolastik düşünce hâkimdir; Katolik Kilisesi ve din adamları egemendir. Skolastik düşüncede din adamının söylediği mutlak gerçek kabul edilir; sorgulanamaz, sual edilemez.

Bu zihniyet içinde beden eğitimi ve spor faaliyetleri "günahın enstrümanı" olarak görülmüştür: beden eğitimi yapmak günahı artırmak, dolayısıyla cennete girememek anlamına gelir. İnsanlar dinî kesimden korktukları ve bu inancı mutlak doğru saydıkları için halk arasında beden eğitimi ve spor faaliyetleri yapılmamıştır.

Ancak Orta Çağ'da hiç beden eğitimi yapılmadığını söylemek doğru değildir. Şövalyelerin askerî amaçlarla yaptığı talimler — kılıç-kalkan kullanma, at üzerinde ok atma gibi savaşçılık özelliklerini geliştiren faaliyetler — bu yasağın dışında tutulmuştur. Özetle: beden eğitimi halk arasında yaygınlaştırılmamış, yalnızca askerî amaçlarla yaptırılmıştır.

Skolastik zihniyetin kırılması

Derste, dönemin kilise uygulamalarına karşı Martin Luther'in tepkisi bir anekdotla anlatılır: Kilise, para karşılığında "cennetten arsa" satmaktadır. Luther buna karşılık cehennemi satın almak istediğini söyler ve satın aldığına dair mühürlü, yazılı belge alır; ardından halka dönüp cehennemin sahibinin artık kendisi olduğunu, kapısını kilitlediğini ve kimseyi içeri almayacağını ilan eder. Böylece insanlar cehenneme gitmeyeceklerine inanarak beden eğitimi ve spor faaliyetlerini rahatça yapmaya ve yaymaya başlar.

Bu dönemde İtalya'da hümanizm akımı ortaya çıkar; Rönesans'la birlikte Aydınlanma Çağı başlar.

Aydınlanma Çağı'nın öncü isimleri

Vittorino da Feltre, tarihte bilinen ilk beden eğitimi öğretmenidir.

John Locke, 17. yüzyılda İngiltere'de yaşanan siyasi gelişmeler sonucu ortaya çıkan serbest düşünce akımının en önemli temsilcileri arasındadır. Eseri Eğitim Üzerine Düşünceler'dir. Bu eser, Jean-Jacques Rousseau'nun Emile adlı eserine kaynaklık etmiştir.

Jean-Jacques Rousseau, Locke'un eserinden faydalanarak kendi ideal eğitim anlayışını yansıttığı Emile (Emile ya da Eğitim) adlı eserini ortaya koymuştur.

Johann Bernhard Basedow ve Dessau Philanthropinum'u

Johann Bernhard Basedow eğitimci, yazar, şair ve tüccardır. Üç eseri bilinmelidir: 1. Elementarwerk 2. Anneler, Babalar, Aileler ve Milletler İçin Metot Kitabı 3. Pratik Felsefe (kaynaklarda "Herkes İçin Pratik Felsefe" olarak da geçer)

Basedow, Emile'deki görüşlerden faydalanmıştır. Metot Kitabı sayesinde dönemin Dessau Prensi Franz Leopold tarafından Dessau'ya çağrılmış; gerekli ödenek ve teşvikler sağlanarak Dessau'da bir Philanthropinum okulu kurulmasına öncülük etmiştir. Philanthropinum "iyiliksever, yardımsever" anlamına gelir. Okulun kurucusu Basedow'dur; Philanthropinum fikrinin babası olduğu için bu okul ona ilk filantrop unvanını da kazandırmıştır.

Dessau Philanthropinum'da günlük programda bedensel aktivitelere 5 saat, rekreasyonel aktivitelere (binicilik, okçuluk, dans) 3 saat, el işine 2 saat ayrılması gerektiği vurgulanmıştır. Vakit kalırsa yaz aylarında avlanma, balık tutma, marşlar ve komutlarla askerî eğitim verileceği söylenmiştir.

Bu okulda Johann Friedrich Simon, beden eğitiminin ilk modern öğretmeni sayılır. Simon, öğrencilerine Yunan cimnastiği sistemini tanıtmış; atlama ve denge çubuğunu tasarlamıştır.

Zincir özetle şöyledir: Locke'un Eğitim Üzerine Düşünceler'i Rousseau'nun Emile'ine kaynaklık eder; Emile'deki ideal eğitim anlayışını Dessau Philanthropinum'da uygulamaya çalışan kişi Basedow'dur; okulun kurulmasına destek veren isim Franz Leopold'dur; okulda beden eğitimini veren ilk modern öğretmen Simon'dur.

Salzmann ve Schnepfenthal

Almanya'daki Dessau Philanthropinum'u uzaktan takip eden ve bu okulun bir benzerini İsviçre'de, Schnepfenthal çiftliğinde kuran kişi Gotthilf Salzmann'dır. Kurduğu okulun adı Schnepfenthal Philanthropinum'dur; okul günümüzde de ayaktadır.

Salzmann'ın okulunda 1785 yılında asistan olarak göreve başlayan Johann Christoph Friedrich GutsMuths, beden eğitimini yasal bir zemine oturtmuştur. Gençlik İçin Cimnastik (Gymnastik für die Jugend) adlı eseriyle cimnastikte çığır açmış; kendisinden sonra gelen İsveç, Alman ve Danimarka cimnastikçilerinin etkilenim kaynağı olmuştur. (Kitap kaynaklarda "Gençler İçin Cimnastik" adıyla da geçer; aynı eserdir. ÖSYM soyadı "GutsMuths" biçiminde kullanmıştır.)

GutsMuths'tan sonra cimnastik üç kolda gelişir: İsveç cimnastiği Per Henrik Ling, Alman cimnastiği Friedrich Ludwig Jahn, Danimarka cimnastiği Franz Nachtegall ile devam eder.

Ayırt etmek için: soru "Schnepfenthal" diyorsa cevap Salzmann, "Dessau" diyorsa cevap Basedow'dur.

Dönemin diğer eserleri ve yazarları

  • Ulrich Anton Vieth — Beden Eğitimi Ansiklopedisi Denemesi.
  • Johann Amos Comenius — "Milletler öğretmeni" olarak bilinir. İki eseri vardır: Didactica Magna (Büyük Eğitim ve Öğretim Metodu) ve Orbis Pictus (Resimlerle Dünya).
  • Hieronymus Mercurialis — De Arte Gymnastica (Cimnastik Sanatı).
  • Petrus Faber — Agonisticon (Yarışmacılık); 1595 tarihli olarak anılır.
  • Du Toit — Eğik merdiveni ortaya atmış; cimnastikte komut sistemini ilk kez oluşturmuştur.

Sınav notu: ÖSYM bu konudan ne sordu?

  • Jean-Jacques Rousseau ve Emile: 2021.
  • John Locke ve Eğitim Üzerine Düşünceler: 2023.
  • GutsMuths: 2022.
  • Johann Bernhard Basedow: Henüz doğrudan sorulmadı, ancak üç kez çeldiriciler arasında yer aldı. Bu kadar eseri, niteliği ve "ilk"i olan bir isim olarak çıkma olasılığı en yüksek kişidir.
  • Salzmann ve Schnepfenthal çiftliği de çeldiricilerde geçmiştir; sorulabilir.
Bu dersin tamamı 2027 BESYO ÖABT DERS PAKETLERİ paketinde →
Çıkmış SoruÇıkmış Soru Çözümü

2024 ÖABT Çıkmış Soru Çözümü: Ne Sordular, Ne Anlattım

Emir Beyazıt · 11:08 ·

Hızlı genel tekrar formatında çeviklik ve göreceli kuvvet hesaplamayı, periodizasyon evrelerini ve pliometrik antrenmanı, submaksimal bisiklet testlerini (Astrand-Ryhming, YMCA), kalbin elektriksel ileti sistemini, sıcakta egzersiz ve dehidrasyonu, kalori dengesini, yorgunluk türlerini ve yüksek irtifa fizyolojisini art arda özetler.

Bu derste geçen kavramlar

  • Çeviklik — Vücudun doğru ve hızlı biçimde hareket ettirilmesi; hızlanma, yavaşlama ve yön değiştirme yeteneği.
  • Göreceli (relatif) kuvvet — Kaldırılan ağırlığın vücut ağırlığına bölümü; kilogram başına kaldırılan ağırlık.
  • Pliometrik antrenman — Derinlik sıçraması; eksantrik fazla başlayan, kas iğciği refleksini kullanan ve gerilme-kısalma döngüsünü geliştiren antrenman.
  • Astrand-Ryhming testi — 6 dakikalık bisiklet testi; 5.-6. dakikada kalp atım hızının 130-170 arasında dengelenmesi beklenir.
  • YMCA bisiklet testi — 3 dakikalık etaplardan oluşan, son 30 saniyenin kaydedildiği ve ekstrapolasyon kullanan test.
  • Osteoblast / osteoklast / osteosit — Kemik yapım hücresi, kemik yıkım hücresi ve kemik dokusu hücresi.
  • Columna vertebralis — 33-34 omurdan oluşan omurga.
  • Kardiyovasküler kayma — Sıcakta uzayan egzersizde atım hacminin azalıp atım hızının artarak debinin korunmaya çalışılması.
  • Merkezi ve çevresel yorgunluk — Sinir sistemi kaynaklı ve kas kaynaklı yorgunluk.
  • Sporcu kalbi — Dayanıklılık antrenmanıyla sol ventrikül çapının büyümesi (kavite dilatasyonu).
Ders metni (düzenlenmiş transkript)

Tamponlama ve çeviklik

Hemoglobin tamponlayıcıdır. Çeviklik ise sınavda karşımıza gelme olasılığı yüksek bir kavramdır: Vücudun doğru ve hızlı bir biçimde hareket ettirilebilmesi, hızlanabilme, yavaşlayabilme ve yön değiştirme yeteneğini ifade eder.

Göreceli (relatif) kuvvet

Göreceli kuvvet, kaldırılan ağırlığın vücut ağırlığına bölümüdür; yani bir kilogram vücut ağırlığı için kaldırılan ağırlıktır. Örnek: 90 kg'lık bir sporcu 180 kg kaldırıyorsa göreceli kuvveti 180/90 = 2'dir. 80 kg'lık bir sporcu 170 kg kaldırıyorsa göreceli kuvveti 170/80 ≈ 2,1'dir. Mutlak olarak daha az kaldırsa da ikinci sporcunun göreceli kuvveti daha yüksektir.

Kuvvet antrenmanı evreleri ve pliometrik antrenman

Özel kuvvet antrenmanı anatomik uyum evresiyle başlar; ardından maksimal kuvvet, dönüştürme, koruma, bitirim ve yenilenme evreleri gelir.

Dönüştürme evresinde kuvvet, güce veya dayanıklılığa dönüştürülür; bu evrede pliometrik antrenmanlar kullanılır. Maksimal kuvvetin güce dönüştürülmesi şöyle işler: önce kaslar kuvvetlenir, ardından pliometrik antrenman uygulanır.

Pliometrik antrenman:

  • Derinlik sıçraması demektir.
  • Eksantrik fazla başlar.
  • Kas iğciği refleksini kullanır.
  • Gerilme-kısalma döngüsünü iyileştirir.

Uygulamada dizler bükülü (fleksiyonda) başlanır; kuadriseps hızla uzar, iğcik refleksi devreye girer ve gerilme-kısalma döngüsü gelişir. Sonuç, patlayıcılığın gelişmesidir.

Bisiklet testleri: Astrand-Ryhming ve YMCA

Astrand-Ryhming testi 6 dakika uygulanır. 5. ve 6. dakika arasındaki kalp atım hızının 130-170 arasında bir yerde dengelenmesi önemlidir. Dengelenmiyorsa teste devam edilir, dengeleniyorsa test bitirilir.

YMCA testi 3 dakikalık 2 etaptan oluşur. Etaplar arasındaki fark çok fazlaysa 3. bir etap yapılabilir. Son 30 saniye kaydedilir; kalp atım hızı 110-150 arasındaysa test sonuçlandırılır. YMCA yöntemi ekstrapolasyon yöntemini kullanır.

Kemik dokusu hücreleri

  • Osteoprogenitör hücre: öncü hücre.
  • Osteosit: kemik dokusu hücresi (os = kemik, sit = hücre). Bilinmesi gereken esas hücre budur.
  • Osteoblast: yapım hücresi (blast → anabolizma).
  • Osteoklast: yıkım hücresi (klast → katabolizma).

Omurga (columna vertebralis)

Omurga 33-34 omurdan oluşur. Bazı kaynakların 26 omur demesi de yanlış değildir. Bölgeler ve omur sayıları — "ÇATAL SOK" kodlamasıyla:

  • Servikal (boyun): 7
  • Torakal (sırt): 12
  • Lumbal (bel): 5
  • Sakrum (sağrı): 5
  • Koksiks (kuyruk sokumu): 4 ya da 5

Kalbin odaları ve ileti sistemi

Kalbin 4 odası vardır: üsttekiler kulakçık (atrium), alttakiler karıncık (ventrikül). Kalp dışından gelen kan önce atriuma gelir, oradan ventriküle iner.

Kalp kendi elektriksel ileti ağına sahiptir. Sıra şöyledir: 1. Sinoatriyal düğüm uyarılır. 2. Atriumlar kasılır; kulakçıktaki kan karıncığa iner. 3. Atrioventriküler düğüm 4. His demetleri 5. Purkinje lifleri 6. Ventriküller kasılır; kan kalpten atardamarlara gönderilir.

İliakus kası

İliakus, gövdede fleksiyon, kalçada fleksiyon ve dış rotasyon hareketlerini yaptırır. Kalça ekleminde uyluğun en kuvvetli fleksörü iliopsoas kaslarıdır.

Sıcak ortamda egzersiz ve dehidrasyon

Egzersizin başlangıç bölümünde (sıcak ortamda): atım hızı, atım hacmi ve kardiyak debi artar. Deri damarlarında vazodilatasyon yaşanır; periferik damar direnci ve diyastolik basınç azalır. Ter kaybı, sıvı oranının düşmesine neden olabilir.

İlerleyen bölümlerde (kardiyovasküler kayma): atım hızı artar, atım hacmi azalır, debi korunmaya çalışılır. Toplam kan hacmi azalır, arteriyel basınç düşer. Venöz kan miktarı azalır; deri ve kaslar kan alma konusunda yarışır; deri damarlarında vazodilatasyon artar.

Dehidrasyon (aşırı su kaybı) durumunda: kan hacmi azalır, kalbe dönen kan azalır, kalp doluş basıncı (diyastolik basınç) azalır, atım hacmi azalır ve atım hızı iyice artar. Deri kan akımı azalır, terleme azalır ve durur, kor ısısı yükselir. Sıcak ortamda yaşanan sağlık problemleri bu zincirden doğar.

Kilo kontrolü

Kilo yalnızca diyetle ya da yalnızca sporla kontrol edilemez. Temel ilke kalori dengesidir:

  • Kilo almak için harcanan kalori azaltılır, alınan kalori artırılır → pozitif kalori dengesi.
  • Kilo vermek için harcanan kalori artırılır, alınan kalori azaltılır → kalori açığı.
  • Kiloyu korumak için kalori dengesi sağlanır.

Yorgunluk

Yorgunluk, kasın işlevsel kapasitesinde azalma, yani kasın iş yapabilme düzeyinin düşmesidir. Sinir sistemi ile ilişkili ve kas ile ilişkili yorgunluk olarak ikiye ayrılır. Sinir sistemi yorgunluğu merkezi ve çevresel olarak ayrılır; kas ile ilişkili yorgunluk zaten çevresel yorgunluktur.

Kas ile ilişkili yorgunluğun nedenleri:

  • Enerji sistemlerinde enerji kaynaklarının azalması.
  • Metabolik atık birikimi: laktik asit, hidrojen, ısı ve inorganik fosfat.
  • Metabolik olmayan neden: kas hasarı.
  • Serbest radikallerin birikimi ve reaktif oksijen türlerinin artması.

Serbest radikallere karşı toparlanmayı destekleyen vitaminler A, C ve E vitaminleridir; egzersiz sonrası serbest radikalleri temizler.

Merkezi sinir sistemi

Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten (medulla spinalis) oluşur. Beyin ön, orta ve arka beyin olmak üzere üç yapıdan oluşur.

Ön beyin iki kısımdır: uç beyin (serebral korteks — beynin girintili çıkıntılı kabuğu, en hızlı sinirsel aktivitenin olduğu yer) ve ara beyin.

  • Uç beyinde frontal lob: yazma, konuşma, motor hareketleri başlatma ve genel zekâ bölgesi; motor korteks olarak da anılır. Parietal lob da uç beyindedir.
  • Ara beyinde hipotalamus: homeostatik denge merkezi. Talamus: koku duyusu hariç duyuların aktarım merkezi. Epitalamus: ince uzantısı epifiz bezidir.

Orta beyin: görme ve duyma refleksleri ile dinlenim kas tonusu.

Arka beyin: pons (Varol köprüsü) ve medulla oblongata (omurilik soğanı). Omurilik soğanı öksürme ve solunum ritmiyle ilgilidir. Pons ve omurilik soğanına birlikte beyin sapı denir; bunlar solunum ritmini ayarlayan solunum kontrol merkezleridir.

Beyincik (serebellum): En çok soru beklenen yerdir; hareketle ilgilidir. (Serebrum = beyin, serebellum = beyincik; bronş–bronşiyol, arter–arteriyol örneklerindeki gibi küçültme anlamı taşır.)

Bazal ganglionlar: Beynin ayrı bir bölümü değil, yardımcı yapılardır. Yürürken kolların sallanması gibi ritmik, tekrarlayan hareketlerin düzenlenmesinde rol alır.

Yüksek irtifa

Yüksek irtifada VO₂maks azalır; aerobik performans ve ekonomiklik azalır; iştah azalır. Bu nedenle:

  • Besin alımı artırılmalıdır.
  • Sıvı tüketimi artırılmalıdır.
  • Demir alımı artırılmak zorundadır.
  • Yakıt tercihi genellikle karbonhidrata yönelir; çünkü oksijen azdır ve az oksijenle en çok enerjiyi karbonhidrat verir.

Deniz seviyesinde belirli bir oksijen tüketimi gerektiren iş yüksek irtifada yapıldığında oksijen tüketimi aynı kalır, ancak VO₂maks'ın daha yüksek bir yüzdesine denk gelir. Anaerobik metabolizmaya yatkınlık artar. VO₂maks azaldığı için uzun süren egzersizlerde performans kısıtlanır; aynı antrenman deniz seviyesine göre daha şiddetli geldiği için antrenman şiddeti mecburen azaltılır.

Sporcu kalbi

Yorulmamak için daha büyük bir VO₂maks gerekir; daha büyük VO₂maks için yüksek kardiyak debi kapasitesi ve bol hemoglobin; yüksek kardiyak debi için de büyük bir kalp gerekir. Bu yüzden dayanıklılık sporcularının kalbi antrenmanla büyür; buna sporcu kalbi denir. Burada sol ventrikülün çapı büyür; bazı yazarlar buna kavite dilatasyonu (kalbin içindeki boşluğun büyümesi) der. Kalbin büyümesi şu anlama gelir: atım hacmi artar, atım hızı azalır.

Bu dersin tamamı 2027 BESYO ÖABT DERS PAKETLERİ paketinde →

Bu derslerle ilgili sık sorulanlar

ÖSYM aynı konuyu tekrar sorar mı?

Kamptaki tablolara göre evet: Anatomide gövde fleksiyonu 2020'de soruldu, 2023'te tersi, 2026'da görselli hâli geldi; 2020 deltoid sorusunun cevabı olan kürek kemiği hareketi 2026'da ayrı soru oldu. Ritim ve dansta da eski soruların cümleleri seçenek olarak yeniden geldi. Bu yüzden çıkmış soruları ve seçeneklerini iyi bilmek gerekir.

İskelet kası lif tipleri arasındaki temel fark nedir?

Tip 1 lifler yavaş kasılan, kırmızı, dayanıklılığa yönelik liflerdir; tip 2 lifler hızlı kasılır, beyazdır ve kuvvet/sürat işlerinde devreye girer. Tip 2A ikisinin arasında, tip 2B en hızlı ve en çabuk yorulan tiptir.

Blok alıştırma ile rastgele alıştırma arasındaki fark nedir?

Blok alıştırmada bir beceri ardı ardına tekrarlanıp bitirilmeden diğerine geçilmez; deneyimsiz bireylerde ani performans artışı sağlar ama kalıcılığı düşüktür. Rastgele alıştırmada beceriler karışık sırayla tekrarlanır; performans artışı yavaştır ama öğrenme kalıcılığı yüksektir.

Tarihteki ilk beden eğitimi öğretmeni kimdir?

Vittorino da Feltre, tarihte bilinen ilk beden eğitimi öğretmeni olarak kabul edilir.

Pliometrik antrenman nedir ve nasıl çalışır?

Derinlik sıçraması mantığıyla çalışan, eksantrik fazla başlayan ve kasın gerilme-kısalma döngüsünü kas iğciği refleksiyle iyileştiren, kuvveti güce dönüştürmeyi amaçlayan antrenman türüdür.